به گزارش خبرنگار مهر، نشست تخصصی «خانواده؛ پیشران تمدن نوین» با حضور سجاد مهدیزاده، پژوهشگر حوزه خانواده، سیده معصومه طباطبایی و سیده فاطمه نعمتی، پژوهشگران حوزه اجتماعی و خانواده و به همت دفتر جریان حکمت ملی عراق در تهران برگزار شد.
در این نشست، پژوهشگران به بررسی عوامل مؤثر بر کاهش تمایل به تشکیل خانواده، چالشهای حفظ و تداوم زندگی مشترک، تأثیر رسانهها و فضای مجازی بر الگوهای خانوادگی و همچنین نقش خانواده در تربیت نسل آینده پرداختند.
معنای زندگی تغییر کرده است
سجاد مهدیزاده، پژوهشگر حوزه خانواده، با اشاره به ضرورت بررسی تقدم و تأخر عوامل مؤثر بر فروپاشی خانواده اظهار کرد: ابتدا باید مشخص کنیم که آیا ساختار خانواده از هم گسسته است یا اینکه عامل دیگری موجب این فروپاشی شده است. برای پاسخ به این پرسش باید تقدم و تأخر زمانی عوامل را بررسی کنیم تا مشخص شود چه چیزی آسیب دیده که در نهایت به نهاد خانواده آسیب زده است.
وی ادامه داد: خانواده امروز با خطرات جدی مواجه است؛ معنای زندگی در جامعه تغییر کرده و افراد برای غایات دیگری حرکت میکنند که در آن ازدواج در اولویتهای نخست قرار ندارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده افزود: جامعه تحت تأثیر رسانهها دچار تغییر در حس زیباییشناختی شده است و تا زمانی که معنای زندگی و غایات ذهنی افراد تغییر نکند، طرحهایی مانند ازدواج آسان نیز نمیتواند بهتنهایی گرهگشای بحرانهای موجود در حوزه خانواده باشد.
مهدیزاده با بیان اینکه بحران اصلی صرفاً در انتخاب زوج یا زوجه نیست، گفت: گاهی تعهد لازم برای نگهداری خانواده و حل مسائل آن را نداریم و برخی افراد اساساً برای تشکیل و حفظ خانواده تربیت نشدهاند.
ساختارهای مدرن به خانواده آسیب زدهاند
وی با اشاره به سه مرحله اصلی تشکیل، نگهداشت و تعاملات عاطفی، جنسی، ارتباطی و فکری در خانواده گفت: بحران اصلی آنجاست که ساختارهای عینی مدرن، از آپارتماننشینی و استیجاری بودن محل سکونت گرفته تا جابهجاییهای مکرر در سطح شهر و کشور، به نهاد خانواده آسیب زده است.
مهدیزاده ادامه داد: زمانی که دانشجو برای تحصیل در مقاطع مختلف مجبور است به شهرهای غیربومی برود و از محیط حمایتی و همفرهنگ خود جدا شود، مسیر زندگی او تغییر میکند و تشکیل خانواده به تأخیر میافتد. خود این فرآیند متمرکز بر تحصیل و کنکور نیز اولویتهای جوانان را تغییر داده و ازدواج را به حاشیه رانده است.
وی افزود: در کنار عوامل عینی و اقتصادی، اتفاقاتی که در مقام ذهن و خیال رخ داده، آثار مخربتری برجای گذاشته است. رکن اصلی خانواده، ضمانت عاطفی و جنسی است که در دوران اخیر و با ظهور رسانهها دچار فانتزیزدگی شده است.
این پژوهشگر حوزه خانواده تصریح کرد: بسیاری از زوجها با این تصور وارد زندگی مشترک میشوند که باید تجربهای کاملاً رمانتیک و متفاوت داشته باشند، اما زمانی که با واقعیتهای عادی زندگی مواجه میشوند، دچار سرخوردگی، یأس و خستگی از خانواده میشوند و ممکن است به روابط موازی روی بیاورند.
فردگرایی جای خانواده را گرفته است
مهدیزاده با اشاره به روندهای جهانی در زمینه کاهش تمایل به تشکیل خانواده گفت: بر اساس پژوهشهای جهانی، بخش قابل توجهی از بزرگسالان در جوامع غربی مجرد هستند و این روند در جامعه ما نیز به یک پرسش تبدیل شده است.
وی افزود: متأسفانه در مقالات پژوهشی داخل کشور، پژوهشهای جامع و کاملی درباره چرایی متلاشی شدن خانوادهها یا حتی عدم شکلگیری آن وجود ندارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده با بیان اینکه تمدن غرب زیست اجتماعی را بر زیست خانوادگی غلبه داده است، گفت: اخیراً جریانی با عنوان رشد فردی در دنیا و حتی کشور ما شکل گرفته که در این روند نیز جایگاه خانواده مورد توجه کافی قرار نگرفته است؛ بنابراین نیازمند طراحی یک الگوی تربیتی رشدی هستیم که فرد در آن، نیازمندی خود به خانواده را درک کند.
وی تأکید کرد: مادامی که معنای زندگی در جامعه اصلاح نشود و ازدواج برای افراد در اولویتهای چندم قرار داشته باشد، خانواده با خطرات جدی مواجه خواهد بود.
خانواده صرفاً ابزار تأمین معاش نیست
در ادامه نشست، سیده معصومه طباطبایی، پژوهشگر حوزه خانواده، با بیان اینکه خانواده بستری برای تمرین بسیاری از مسئولیتهاست، اظهار کرد: تمدنها به دست انسانها ساخته میشوند و اسلام برای جایگاه انسانی، نگاهی متعالی و ویژه قائل است.
وی ادامه داد: رشد یک فرزند در بستر خانواده در حقیقت زمینهساز جامعهسازی و تحقق سعادت عمومی است و دین اسلام برخلاف نگاههای تقلیلگرایانه، خانواده را صرفاً ابزاری برای تأمین معاش یا رفع نیازهای زیستی نمیداند، بلکه آن را بستری امن برای تعالی انسان میشمارد.
این پژوهشگر حوزه خانواده با تأکید بر اینکه طبق روایات دینی، مسئولیت مادری نهتنها مانعی برای رشد فردی و اجتماعی نیست، بلکه فرصتی ارزشمند برای تمرین مهارتهای ارتباطی و مسئولیتپذیری است، گفت: در مقابل، رهاسازی نسل جوان و واگذاری تربیت آنان به جریانهای کنترلنشده فضای مجازی، آسیبها و خطاهای جبرانناپذیری به همراه دارد.
«الگوی سوم زن»؛ تلفیق نقش اجتماعی و خانوادگی
طباطبایی افزود: اسلام مکتبی جامعنگر است که هم خلوت فردی انسان و هم تکالیف اجتماعی و ساختار نظام اسلامی را تبیین میکند.
وی گفت: تجلی این جامعنگری را میتوان در مفهوم «الگوی سوم زن» در اندیشه رهبری مشاهده کرد؛ الگویی که در آن زن نه در انزوای خانوادگی محبوس است و نه مانند الگوی غربی به عنوان ابزاری در اجتماع رها شده، بلکه زنی کنشگر، توانمند و مسئولیتپذیر در کنار ایفای نقش مادری و همسری است.
این پژوهشگر حوزه خانواده ادامه داد: در این نگاه، خانهداری و مادری نه اموری پیشپاافتاده، بلکه جایگاهی متعالی و اثرگذار محسوب میشوند.
طباطبایی اظهار کرد: تا زمانی که انسانسازی و تعالی فردی محقق نشود و هر فرد مسئولیت خود را به درستی بر عهده نگیرد، دستیابی به خانوادهای متعالی و در پی آن جامعهای در تراز تمدن نوین اسلامی میسر نخواهد شد.
وی تأکید کرد: بر این اساس، بازنگری در ویژگیهای فردی و تقویت مسئولیتهای شخصی، نخستین و مهمترین گام در این مسیر است.
هوش مصنوعی زیستبوم تربیتی خانواده را تغییر داده است
در ادامه، سیده فاطمه نعمتی، پژوهشگر حوزه اجتماعی، به تحلیل دگرگونیهای خانواده در عصر ارتباطات دیجیتال پرداخت و گفت: در عصر حاضر خانواده در عرصهای بینالمللی تعریف میشود و این تغییر موجب شده تعریف سنتی خانواده تحت تأثیر الگوهای غربی قرار گیرد و علیرغم ادعاهای توسعه، نهاد خانواده از درون با آسیبهای جدی مواجه شود.
وی با اشاره به مفهوم بدنمندی در این دیدگاه بیان کرد: پیشتر بدنمندی بر اساس کارکرد اجتماعی و خانوادگی تعریف میشد، اما اکنون شبکههای اجتماعی این تعریف را تغییر دادهاند. این دگردیسی پیوندی ناگسستنی با چرخههای اقتصادی کلان دارد و موجب شده استانداردهای زیبایی به یک آرمان تبدیل شود.
نعمتی تصریح کرد: این روند نهتنها امنیت روانی زنان را هدف قرار داده، بلکه موجب گریز از مسئولیتهای خانوادهمحور نیز شده است.
استفاده زودهنگام از تلفن همراه شکاف نسلی را تشدید میکند
این پژوهشگر استفاده زودهنگام کودکان از تلفنهای هوشمند را نامناسب دانست و گفت: امروزه بیش از ۷۰ درصد کودکان از ۱۰ سالگی دارای تلفن هوشمند هستند و در ۱۵ سالگی تحت تأثیر کامل زیستبوم دیجیتال قرار میگیرند؛ بهگونهای که به جای مؤلفههای محلی و ملی، با آرمانهای اینترنتی زندگی میکنند و نتیجه قهری آن، شکاف عمیق نسلی است.
وی افزود: در رویکردهای نوین، خانواده باید از تعریف سنتی عبور کرده و به یک زیستبوم تربیتی تبدیل شود. در این الگو، والدین باید به جای نظارت صرف، با فرزندان همراه شوند و در نقش تفسیرگر محتوا، آنها را در مواجهه با فضای دیجیتال یاری کنند؛ چراکه در شرایط اقتصادی فعلی، کاهش تعامل اعضای خانواده میتواند شکافها را تشدید کند.
نعمتی درباره پیامدهای فردگرایی افراطی نیز اظهار کرد: شبکههای اجتماعی انتخابهای مختلفی را پیش روی افراد قرار دادهاند؛ از پذیرش مسئولیتهای خانوادگی تا فردگرایی همراه با موفقیتهای ظاهری. این مسیر، تشکیل خانواده را به تأخیر انداخته و افراد را به سمت الگوهای خردهسلبریتیها سوق داده است.
وی اضافه کرد: مطالعات انجامشده در ۴۴ کشور نشان میدهد اولویت دادن به مسیر فردی با افزایش افسردگی و گریز از ازدواج ارتباط دارد.
این پژوهشگر حوزه اجتماعی ادامه داد: برخلاف تصور اولیه مبنی بر اینکه فناوری میتواند زمان بیشتری برای روابط انسانی فراهم کند، هوش مصنوعی و گسترش زیستبوم دیجیتال میتواند شدت انزوای اجتماعی را افزایش داده و روابط عاطفی را تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت گفتوگوی نخبگانی در حوزه حکمرانی خانواده
در ادامه این نشست، فاطمه محمدی با ابراز خرسندی از تداوم سلسله جلسات اندیشکده شهید حکیم اظهار کرد: بناست در این جلسات میزبان نخبگان دانشگاهی و فعالانی باشیم که در حوزههای مختلف علمی فعالیت میکنند تا به نقطهنظرهای مشترک و کاربردی در عرصه حکمرانی و سیاستگذاری دست پیدا کنیم؛ نقطهنظرهایی که آثار آن بهصورت عینی قابل مشاهده باشد.
سیاستپژوه حوزه زن و خانواده با اشاره به ضرورت تبیین تفاوتهای اساسی زندگی در حکومت اسلامی با سایر ملل ادامه داد: گفتمانی که به رشد و بالندگی تمدن نوین اسلام کمک میکند باید گفتمان غالبی باشد که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته نیز قابلیت استفاده داشته باشد؛ همانطور که تاکنون در بسیاری از مسائل به اجماع نظری رسیدهایم.
محمدی با تأکید بر اهمیت گفتوگو در ایجاد وفاق و یافتن راهکارهای عملیاتی بیان کرد: به دنبال آن هستیم که در این اندیشکده فضای گفتوگوی نخبگانی را باز کنیم و این مسیر میتواند در رسیدن به تمدن نوین اسلامی راهگشا باشد؛ تمدنی که بخشی از آن شامل حفظ ارکان، ثابتقدم ماندن و مراقبت از مام میهن است.
نظر شما